Khát vọng tự chủ năng lượng trong ASEAN

Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 và các hội nghị liên quan diễn ra trong 2 ngày 7 – 8/5/2026 tại Cebu, Philippines với chủ đề “Cùng chèo lái tương lai chung”. Đây là Hội nghị Cấp cao thường niên đầu tiên trong năm Chủ tịch ASEAN 2026 của Philippines, đồng thời mang ý nghĩa đặc biệt khi ASEAN chính thức bước vào giai đoạn phát triển mới sau 10 năm xây dựng Cộng đồng ASEAN giai đoạn 2015 – 2025.

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48, một trong những nội dung trọng tâm mà nước chủ nhà Philippines đề nghị các đại biểu cấp cao trao đổi đó là đảm bảo an ninh năng lượng, an ninh lương thực và bảo hộ công dân ASEAN. Trong đó, vấn đề an ninh năng lượng được xem là mối quan tâm hàng đầu hiện nay.

Trên thực tế, ngay từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, nhiều quốc gia, trong đó có khu vực ASEAN đã đối diện nguy cơ khủng hoảng năng lượng. Trước diễn biến này, tại Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN hẹp lần thứ 31 diễn ra hôm 13/3/2026 tại Taguig, Philippines, các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN nhấn mạnh nhu cầu cấp bách phải củng cố an ninh năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và thúc đẩy năng lượng tái tạo nhằm giảm thiểu tác động từ các cú sốc bên ngoài.

Tiếp đó, tại Hội nghị Bộ trưởng Năng lượng diễn ra hôm 27/4/2026 vừa qua, các Bộ trưởng Năng lượng ASEAN tiếp tục nhấn mạnh trách nhiệm chung trong bảo đảm an ninh năng lượng khu vực, đẩy mạnh tự chủ năng lượng thông qua triển khai Kế hoạch hành động hợp tác năng lượng ASEAN giai đoạn 2026 – 2030; trong đó có ưu tiên phát triển năng lượng tái tạo, xe điện và thúc đẩy triển khai Lưới điện ASEAN (APG).

Con số dự báo từ Trung tâm Năng lượng ASEAN (ACE) cho thấy tầm vóc kinh tế của sáng kiến Lưới điện ASEAN, bởi nếu hoàn tất kết nối, APG có thể đóng góp thêm 3.000 tỷ USD vào GDP khu vực vào năm 2040. Quan trọng hơn, dự án sẽ tạo ra hơn 1,45 triệu việc làm, trong đó 75% là các công việc dài hạn gắn liền với công nghệ xanh và quản lý lưới điện hiện đại.

Để đạt được mục tiêu này, khu vực cần huy động nguồn vốn đầu tư khoảng 250 tỷ USD cho giai đoạn đầu, tập trung vào hiện đại hóa hạ tầng và xây dựng các nhà máy điện tái tạo quy mô lớn. Trong quá trình triển khai Lưới điện ASEAN, ASEAN đã đặt ra những cột mốc đầy tham vọng đến năm 2030: năng lượng tái tạo phải chiếm ít nhất 30% trong tổng cung năng lượng sơ cấp và 45% trong tổng công suất điện lắp đặt. Những mục tiêu này cũng nhằm hiện thực hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng không vào năm 2050 của các nước ASEAN, trong đó có Việt Nam.

Khai thác “mỏ vàng” nắng, gió 

Đáng chú ý, trong cấu trúc năng lượng đang chuyển dịch mạnh mẽ của ASEAN, có thể nói, Việt Nam đang giữ vị trí trung tâm. Với địa hình nằm trên trục Bắc – Nam của bán đảo Đông Dương, Việt Nam đóng vai trò là quốc gia kết nối trung tâm giữa các nguồn cung và nhu cầu năng lượng lớn trong khu vực.

Hiện nay, Việt Nam có các tuyến kết nối điện xuyên biên giới với Lào, Campuchia và Trung Quốc, trong đó nhập khẩu điện từ Lào đang tăng mạnh với mục tiêu đạt 8.000 MW đến năm 2030. Điều đó góp phần quan trọng vào đảm bảo an ninh năng lượng và hỗ trợ triển khai Lưới điện ASEAN (APG).

Ngoài việc tham gia các sáng kiến song phương, Việt Nam cũng tích cực thúc đẩy hợp tác đa phương thông qua các cơ chế như LTMS-PIP (Dự án tích hợp điện giữa Lào – Thái Lan – Malaysia – Singapore) và đóng góp vào định hướng chính sách năng lượng ASEAN giai đoạn mới.

Không những vậy, dư địa của Việt Nam trong bản đồ năng lượng tái tạo ASEAN còn đến từ tiềm năng nắng, gió tự nhiên vượt trội. Theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), Việt Nam sở hữu đường bờ biển dài và chế độ gió mùa ổn định, tạo điều kiện lý tưởng cho các dự án điện gió ngoài khơi quy mô hàng GW.

Cùng với Việt Nam, các nước: Malaysia, Philippines, Thái Lan và Indonesia đều có ánh nắng mặt trời quanh năm và tiềm năng năng lượng mặt trời quy mô công nghiệp. Vị trí nhiệt đới của khu vực nghĩa là cường độ bức xạ mặt trời cao và ổn định, tạo điều kiện lý tưởng cho các dự án điện mặt trời cả trên mái nhà và quy mô lớn.

Dù tiềm năng năng lượng tái tạo là rất lớn, nhưng lộ trình chuyển đổi năng lượng của ASEAN nói chung và Việt Nam nói riêng vẫn đối mặt với không ít rào cản. Việc giảm dần sự phụ thuộc vào than đá vốn vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu năng lượng đòi hỏi một lộ trình thay thế công bằng và bền vững.

Ngoài ra, việc khai thác thủy điện xuyên biên giới như trên dòng sông Mê Kông đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và cân bằng tinh tế giữa nhu cầu năng lượng và bảo vệ môi trường. Việt Nam hiện đang đi đầu trong việc thúc đẩy các khung hợp tác này, đảm bảo việc khai thác nguồn nước được bền vững và minh bạch.

Đưa ra sáng kiến thiết thực trong bảo đảm an ninh năng lượng nội khối ASEAN, TS. Lê Phương Hòa, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu Châu Á – Thái Bình Dương (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đề xuất kích hoạt cơ chế khẩn cấp về dầu khí trong khuôn khổ Hiệp định Khung ASEAN về an ninh dầu khí (APSA) nhằm hỗ trợ các nước thành viên khi xảy ra biến động mạnh về giá hoặc nguồn cung. Đồng thời, cần ưu tiên nguồn cung năng lượng (đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt) trước khi xuất khẩu ra ngoài khu vực nhằm bảo đảm ổn định sản xuất trong ASEAN.

Như vậy, với sự tham gia chủ động, tích cực và trách nhiệm, Việt Nam đang khẳng định vai trò trung tâm điều phối và kết nối của Lưới điện ASEAN. Khi các tuyến đường dây xuyên biên giới được nối liền, không chỉ dòng điện được lưu thông mà đó còn là sự gắn kết của một cộng đồng ASEAN tự cường, xanh và bền vững.

Philippines trong vai trò Chủ tịch ASEAN 2026 đang thúc đẩy phê chuẩn Hiệp định An ninh Dầu mỏ ASEAN (APSA) nhằm tạo cơ chế chia sẻ nhiên liệu khẩn cấp. Đây là bước đệm cần thiết để củng cố khả năng tự cường trước khi khu vực hoàn toàn chuyển dịch sang hệ sinh thái năng lượng tái tạo.

Tin liên quan: 

Những khó khăn trong vận hành lưới điện truyền tải nhà máy điện mặt trời

Việt Nam cần gần 135 tỷ USD đầu tư nguồn, lưới điện đến 2030

Thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp năng lượng tái tạo, năng lượng mới